Zapalenie ucha – informacje ogólne

Zapalenie ucha jest jedną z najczęściej występujących dolegliwości narządu słuchu. Choroba ta jest często również wyjątkowo bolesna. Najczęściej jej przyczyną jest infekcja wirusowa, ale zdarza się także, że odpowiedzialne są za nią inne grupy drobnoustrojów chorobotwórczych jak bakterie czy grzyby. Drobnoustroje dostają się często do ucha z wodą, podczas kąpieli w basenie czy innym zbiorniku wodnym. Inną drogą zakażenia jest kanał łączący gardło z uchem środkowym. Zdarza się, że po przebyciu infekcji górnych dróg oddechowych mikroby przedostają się właśnie tym kanałem do jamy ucha środkowego. Objawy są zależne od tego czy schorzenie zlokalizowane jest w uchu zewnętrznym czy też w uchu środkowym. W obu przypadkach podejście terapeutyczne oraz przebieg choroby także są inne.

Zapalenie ucha zewnętrznego

Jeśli infekcja zlokalizowana jest w obrębie przewodu słuchowego zewnętrznego (łac. meatus acusticus externus) lub/i obejmuje małżowinę uszną mówimy o zapaleniu ucha zewnętrznego. W sporadycznych przypadkach infekcja wewnątrz przewodu słuchowego może także obejmować część lub całość błony bębenkowej. Tę formę zapalenia ucha często określa się potocznie jako “ucho pływaka” ze względu na rozpowszechnienie zespołu chorobowego wśród ludzi często korzystających z basenu. Przyczyną schorzenia jest upośledzenie barier ochronnych organizmu w okolicy ucha. Może do tego dojść na skutek mechanicznego uszkodzenia naskórka, długotrwałej ekspozycji na wodę która wymywa ochronne woski i tłuszcze oraz jako następstwo choroby upośledzającej naturalne właściwości ochronne skóry (np. cukrzyca, alergie). Do czynników ryzyka należą więc:

  1. częste i długotrwałe kąpiele;
  2. używanie pałeczek kosmetycznych lub innych nieodpowiednich narzędzi do czyszczenia przewodu słuchowego;
  3. alergie skórne lub cukrzyca.

Przebieg choroby

Pierwszymi objawami ostrej postaci choroby jest wysięk z ucha o przykrym zapachu oraz opuchlizna przewodu słuchowego. Wydzielina ma postać ropną i bywa dość obfita. Opuchlizna natomiast często utrudnia badanie wizualne wnętrza ucha. Dodatkowo często objawami są obrzęk i bolesność okolic stawu skroniowo-żuchwowego (łac. articulatio temporomandibularis) co powoduje dyskomfort i ból podczas żucia. Bolesne jest także często dotykanie czy uciskanie małżowiny usznej czy okolic ucha. U części pacjentów powiększeniu (czasami znacznemu) ulegają węzły chłonne zamałżowinowe co może być łatwo wykryte poprzez badanie palpacyjne.

W przypadku przewlekłej formy schorzenia dominującym objawem jest swędzenie. Nie towarzyszy mu obrzęk natomiast często występuje wydzielina. To właśnie często swędzenie połączone z uczuciem wilgoci wewnątrz przewodu słuchowego skłania pacjentów to manipulacji palcem w uchu lub używania różnego typu narzędzi typu pałeczki higieniczne, zapałki itp. w celu osunięcia wysięku. Prowadzi to często do uszkodzenia naskórka i zaostrzenia stanu zapalnego oraz może skutkować wtórną infekcją. W przypadku wysięku z kanału słuchowego należy usuwać wydzielinę która wydostała się na zewnątrz i nie manipulować wewnątrz kanału słuchowego!

Diagnostyka schorzenia

Chorobę diagnozuje lekarz na podstawie wywiadu z pacjentem. Podstawą postawienia diagnozy jest opisanie przez pacjenta objawów zewnętrznego zapalenia ucha oraz uskarżanie się na niedosłuch. Dodatkowo lekarz wykonuje badanie wnętrza przewodu słuchowego przy użyciu otoskopu.

Leczenie

Podstawą leczenia w tym przypadku jest stosowanie farmakoterapii (leczenie przy użyciu leków). Zazwyczaj stosowane są środki zmniejszające obrzęk oraz leki przeciwbólowe i przeciwzapalne. Najpopularniejsze stosowane farmaceutyki to: ibuprofen, paracetamol, leki antyhistaminowe oraz sterydy. Dodatkowo w celu zwalczenia infekcji stosowana jest antybiotykoterapia. Lekiem pierwszego wyboru jest Dicortineff (zawiera antybiotyki neomycynę oraz gramidydynę). Inne stosowane leki to Atecortin (zawiera oksatetracyklinę oraz polimyksynę B) oraz gentamycyna (przy podejrzeniu infekcji pałeczką ropy błękitnej – Pseudomonas aeruginosa). W przypadku utrzymującego się obrzęku leczenie obejmować może także zastosowanie sączków o charakterze higroskopijnym (wyciągającym wilgoć).

Przy infekcji drobnoustrojami innymi niż bakterie nie są stosowane antybiotyki. Postępowanie przy infekcjach wirusowych ogranicza się do administracji leków łagodzących objawy oraz monitorowaniu postępu leczenia. W przypadku infekcji grzybiczej stosowany jest lek o nazwie Betnovate C zawierający niewchłanialny przez skórę środek przeciwgrzybiczy o nazwie kliochinol.

Zapalenie ucha środkowego

Choroba szczególnie powszechna wśród dzieci i polega na zmianach chorobowych obejmujących ucho środkowe wraz z błoną bębenkową. Przyczyną schorzenia jest zazwyczaj infekcja wirusowa, rzadziej bakteryjna lub grzybicza. Mikroby wywołujące ten rodzaj zapalania ucha przedostają się do ucha środkowego za pośrednictwem trąbki słuchowej (łac. tuba auditiva) zwanej inaczej kanałem Eustachiusza, który jest przewodem łączącym jamę nosowo-gardłową z uchem środkowym. Rzadziej do infekcji dochodzi poprzez przedostanie się drobnoustrojów wraz z krwią a w sporadycznych przypadkach zapalenia uszu mogą być spowodowane przed mikroby przedostające się ze środowiska zewnętrznego poprzez ucho zewnętrzne i błonę bębenkową. Do tego typu zapaleń ucha środkowego dochodzi najczęściej jako następstwo infekcji kanału słuchowego zewnętrznego.

Dzieci a zwłaszcza niemowlęta są szczególnie narażone na infekcje ucha środkowego ze względu na budowę trąbki słuchowej. Jej część gardłowa jest dość szeroka w tym wieku i wobec tego drobnoustroje chorobotwórcze łatwo dostają się tą drogą do ucha środkowego. Zapalenia ucha środkowego właśnie z tego powodu bardzo często występują u dzieci po przebyciu infekcji górnych dróg oddechowych.

Objawy

Do typowych objawów zapalenia ucha środkowego zalicza się ból, który często jest bardzo silny, pulsujący oraz nasilający się nocą. W bardziej zaawansowanych stadiach choroby pojawiają się także objawy bardziej ogólne takie jak gorączka oraz wysięk z ucha. Nasilenie się objawów jest typowe dla ostrego zapalenia ucha natomiast powolna ich eskalacja występuje przy przewlekłym zapaleniu ucha. Dość specyficznym objawem zapalenia ucha jest opuchlizna i związane z nią uczucie zatkanego ucha. U niektórych pacjentów wszystkie te objawy występują jednocześnie u innych tylko część z nich. Nasilenie objawów także jest zróżnicowane u poszczególnych pacjentów.

Objawy świadczące o zapaleniu ucha środkowego to:

  • ból (często z tendencją do nasilania się nocą, zazwyczaj pulsujący);
  • opuchlizna i uczucie zapchanego ucha;
  • gorączka;
  • wysięk z kanału słuchowego.
zdjęcie otoskopu

Otoskop – przyrząd do badania ucha

Lekarz dzięki badaniu ucha specjalnym przyrządem zwanym otoskopem może ocenić czy stan zapalny występuje w uchu środkowym czy w przewodzie słuchowym. Badanie to jest bezbolesne i umożliwia postawienie prawidłowej diagnozy.

Podejścia terapeutyczne w leczeniu schorzenia

schemat ucha środkowegoSchorzenie to leczone jest zazwyczaj poprzez podawanie antybiotyków oraz środków przeciwbólowych i przeciwzapalnych. W przypadku wystąpienia nasilonych objawów ogólnych takich jak gorączka stosowane są także leki przeciwgorączkowe. Bardzo nieliczne przypadki zapalenia ucha wymagają interwencji chirurgicznej zwanej paracentezą. Co ciekawe w niektórych skrajach Europy zachodniej nie stosuje się antybiotykoterapii a jedynie leczenie objawowe. Skuteczność tego podejścia terapeutycznego została potwierdzona badaniami naukowymi.

Ucho środkowe jest jamą w której znajdują się kosteczki słuchowe (młoteczek, kowadełko i strzemiączko). Jest ona oddzielona od przewodu słuchowego błoną bębenkową. Połączona jest natomiast z jamą nosowo-gardłową za pomocą trąbki Eustachiusza. Przy stanie zapalnym często dochodzi do wypełnienia tej jamy płynem. W normalnych warunkach jest ona wypełniona powietrzem pod takim samym ciśnieniem jak na zewnątrz organizmu.

Odpowiednie podejście terapeutyczne pozwala zazwyczaj skutecznie i szybko wyleczyć tę dolegliwość. Należy jednak pamiętać, że w przypadku tej choroby do stanu zapalnego dochodzi w bezpośrednim sąsiedztwie mózgu. Powikłania nieleczonego lub nieadekwatnie leczonego zapalenia ucha mogą być bardzo poważne i zalicza się do nich m.in. zapalenie opon mózgowych czy zapalenie płuc. Choroba ta zazwyczaj mija samoistnie jednak w przypadku ludzi w podeszłym wieku, pacjentów z ograniczoną wydolnością układu immunologicznego lub z u niemowląt zalecane jest leczenie pod nadzorem lekarza.

fotografia błony bębenkowej przy zapaleniu ucha

Fotografia błony bębenkowej przy zapaleniu ucha

Specyficzną odmianą tej choroby, występującą często u dzieci, jest wysiękowa forma zapalenia ucha. W chorobie tej, na którą zapada około 20% dzieci, dochodzi do gromadzenia się płynu wewnątrz jamy ucha środkowego. Powoduje to zaburzenia słuchu. Wysiękowe zapalenie ucha najczęściej samoistnie ustępuje warto jednak zdawać sobie z niego sprawę i monitorować jego przebieg. Więcej o wysiękowym zapaleniu ucha przeczytasz tutaj >>> Wysiękowe zapalenie ucha.

W przypadku dzieci zapalenie ucha może być trudniejsze do zdiagnozowania, zwłaszcza gdy dziecko nie potrafi jeszcze jasno opisać objawów. Często zdarza się, że choroba mija samoistnie nawet bez wiedzy rodziców. Ocenia się, że w Europie ponad 3/4 dzieci w wieku do 5 lat przebyło zapalenie ucha. Należy pamiętać, że choroba ta może powodować groźne powikłania dlatego wskazany jest kontakt z lekarzem jeśli dziecko wykazuje objawy schorzenia.

Zapalenie ucha w innych językach:
łacina: otitis
angielski: otitis
hiszpański: otitis
francuski: Otite